BU YAZI İLK OLARAK EVRENSEL KÜLTÜR DERGİSİ'NİN TEMMUZ 2010 SAYISINDA YAYINLANMIŞTIR.
Ghiggia’nın Maracana’yı yasa boğan golünü, 1950’lerin ‘Altın Takımı’ Macaristan’ı, 1966 Kuzey Kore mucizesini, Cruijff’un Hollanda’sını, Tanrı’nın Eli’ni, Roberto Baggio’nun kaçırdığı penaltıyı, İlhan Mansız’ın Roberto Carlos’a attığı çalımı dün gibi hatırlıyoruz. Futbola ve özellikle de dünya kupalarına dair ne izlediysek, duyduysak, okuduysak en ince ayrıntısına kadar zihnimizde. Kuzey Kore’nin başkenti Pyongyang’ın Amerikan bombalarıyla yerle bir edilişini, 1976’daki darbeden sonra 78’de Arjantin’i dünya şampiyonu yapan askeri cuntanın stadyumları cesetlerle doldurmasını, Diyarbakır Cezaevi’ni, Güney Afrika’daki apartheid rejimini unuttuk belki ama futbola dair enstantaneler en ince ayrıntısına kadar hafızamızda…
İnatla, müthiş bir iradeyle hatırlıyoruz!
Futbol hafızasının, çağın ruhuna meydan okuyan bir hali var. Marksist edebiyat kuramcısı Terry Eagleton’ın dediği gibi bu durum postmodern çağın amnezik toplumları için renkli bir tezada tekabül ediyor. Kuşkusuz bu tezat futbola has koşulların bir sonucudur. Spor endüstrisi ve şekillendirdikleri, anlık fenomenler yaratma ve geleceğe kalıcı imajlar bırakma konusunda bir hayli mahirler. Bunu tanımlarken bilhassa ‘endüstri’ kelimesini kullanıyorum zira spor endüstrisinden geleceğe miras kalanlar saha içerisinde olup bitenlerden çok daha fazlasıdır.
Hoş, ulu sloganı “spora siyaset sokmayın” olan FIFA, IAAF ve ekonomik gücün motoru global şirketler, endüstrinin yan etkilerini saklamak için tüm medyatik güçlerini kullanıyorlar ama zulmü en azından yaşayana unutturmak mümkün değildir. Spor endüstrisi mazlumlarının sayısı son 30 yılda öyle bir boyuta erişti ki sorunun parametreleri de iyice belirginleşti. Artık mesele yan kategorilerle açıklanmaya gerek duyulmayacak biçimde aşikâr: Neo-liberal zulüm!
Neo-liberal zulmün ayak sesleri
Kapitalizmin kronik aşırı birikim sorunundan doğan krizlerin yaşandığı 1970’lerden sonra Anglo-Amerikan dünya, Margaret Thatcher ve Ronald Reagan önderliğinde kökleri 1930’lara kadar giden bir ekonomi politik doktrini olan neo-liberalizmi kendilerine kurtarıcı olarak seçtiler. Kesintisiz sermaye birikimini sağlama konusunda sıkıntılar yaratan refah devleti anlayışından arz yanlı iktisadı destekleyici politikalara keskin bir geçiş yapıldı. IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası kurumların da desteğiyle neo-liberal doktrin ülkemiz dahil kapitalist dünyanın her köşesine nüfuz ettirildi.
Neo-liberal doktrin teknolojik gelişmelerle birlikte küreselleşme rüzgarını da arkasına alarak devlet varlıklarını ve ortak mülkiyete ait değerleri özelleştirmeler ve piyasa liberalizasyonu aracılığıyla piyasaya dahil etti. Köyden kente göç hızlandırıldı, büyük şehirlerde endüstrisizleştirme hamlesi başladı ve büyük sanayi emeğin ucuz olduğu çevre bölgelere kaydırıldı. Böylece hem sistemi krize sürükleyecek aşırı sermaye birikimini emecek yeni bölgeler oluşturuldu hem de global kentler küreselleşmeyle birlikte başatlaşan finans kapitalizminin merkezleri haline getirildi.
Neo-liberalizm ve küreselleşmeyle birlikte ulus-devletlerin ve ulusal ekonomilerin tarih sahnesinden çekilme sürecine girdiği artık herkesçe kabul edilen bir gerçek. Bu merhale global şehirlerin bölgesel merkezler olarak yükselişe geçtiği bir dönem aynı zamanda. Büyük kentler ekonomik ve siyasi gücü ellerinde toplamaya başladıkça sermayenin kesintisiz birikimini sağlamak adına erişebildikleri tüm coğrafi alanlara ve kurumlara el koymaya başladılar. Bu “gasplar” kapitalizmin ‘yaratıcı yıkım’ prensibine uygun bir şekilde gerçekleşti ve sermaye palazlandıkça omzuna bastığı, varlıklarına el koyduğu kesimler güçsüzleşmeye başladılar.
Peki spor endüstrisini bu gasplarla ilişkilendiren nedir? Daha doğrusu spor endüstrisinin bu el koymalarda oynadığı rol tam olarak nasıl açıklanabilir?
Bir kentsel baskılama aracı olarak spor endüstrisi
Olimpiyatlar ve futbol dünya kupası gibi mega organizasyonlar ulus-devletler için küresel ölçekli bir yarışma sahnesidir. Büyük turnuvalar neo-liberalizm modası ortaya çıktıktan sonra ekseriyetle ‘global’ ve gittikçe kuvvetlenen kentlerde gerçekleştirildi ve bir numaralı vaatleri dış sermayeyi bölgeye çekmekti. Bu turnuvalar aynı zamanda bölgede aşırı birikmiş sermayeyi emecek altyapı yatırımlarını da teşvik eder ama bu yatırımlar güçten düşürülmüş, dışlanmış ve uzaklaştırılmış alt sınıfları kapsamazlar. Zira bu akımın ve genel olarak neo-liberal kentçiliğin alamet-i farikası kentsel dönüşüm projeleridir.
Büyük kentlerde ve özellikle İstanbul’da artık hepimizin aşina olduğu kentsel dönüşüm ve mutenalaştırma(jantrifikasyon-soylulaştırma) projeleri kentin sermaye için kârlı olabilecek bölgelerinde konuşlanmış yoksul mahalleleri hedef alır ve buraları alenen gasp ederek kontrolü altına geçirir. Projeler, kent yoksullarının yaşam alanlarına el koyduğu gibi bu “istenmeyen” insanları kentin çeperlerine göçmeye de mecbur bırakır ve özellikle kayıtlı olarak istihdam edilme imkânlarını en aza indirger. Bu el koymalar çoklukla şiddetli bir muhalefetle karşılaşır dolayısıyla bu muhalefeti en azından kamuoyu nezdinde azaltacak bahanelere ihtiyaç vardır. Spor endüstrisinin yalnızca üst, kısmen de orta sınıfları gözeten getirileri bu bahanenin ta kendisidir.
İstanbul’da Olimpiyat’ın O’su dahi Olimpiyat Köyü’nün inşa edileceği Ayazma’da mutenalaştırma projelerinin ortaya çıkmasına yetmişti. Olimpiyat yahut dünya kupası düzenleyen şehirlerdeki örneklerse haliyle çok daha acımasız. COHRE(Barınma Hakkı ve Zorunlu Tahliyeler Merkezi)’nin raporlarına göre 1988 Seul Olimpiyatları’ndan beri olimpiyat, dünya kupası gibi mega spor organizasyonlarına ev sahipliği yapan kentlerde yaklaşık 3.5 milyon kent yoksulu evsiz bırakıldı ya da yerinden edildi. Bu organizasyonların yıkıcı hale gelmesinin 1980’ler ve sonrasına denk gelmesi neo-liberal politikaların kentler ve kent yoksulları üzerindeki etkisini anlatması bakımından kafiyelidir. Daha önce de belirttiğimiz gibi 80’ler aynı zamanda neo-liberal doktrinin önce Anglo-Amerikan sonra da tüm dünya sathında başat hale geldiği ve hız kesmeden yayıldığı yıllardır.
Güney Afrika örneği
Bu bağlamda 90’ların ikinci yarısından itibaren neo-keynezyen ekonomi politikalarının yerini Washington odaklı neo-liberal yapısal uyum programlarına bırakan Güney Afrika Cumhuriyeti’nin ısrarlı Olimpiyat ve Dünya Kupası düzenleme çabalarını da daha iyi anlayabiliriz(tabii kendi ülkemizinkini de). Konut sorunu, yolsuzluk, fuhuş, AIDS gibi sorunlarını 16 yıllık iktidarı boyunca çözemeyen Mandela’nın partisi ANC(Afrika Ulusal Kongresi) ülkeyi dış sermaye için daha cazip hale getirecek dünya kupası düzenleme fırsatını yakaladığında ilk işi bu cezp edici görselliği yaratacak ilüzyonları inşa etmek oldu.
Bir yandan toplam maliyeti 3 milyar doları bulan stadyumlar ve çok amaçlı kompleksler inşa edilirken öte yandan turistlerin ve medyanın gözü önündeki yoksulluk görüntüleri itinayla “temizlendi”. Elbette bunu yapmak kolay olmadı. Güney Afrika Cumhuriyeti zenginle yoksulun arasındaki uçurumun en yüksek olduğu ülkelerden biri. Ülkedeki işsizlik oranı %30’a yaklaşıyor ve büyük kentlerde gecekondulaşma bir hayli yaygın.
Tüm bu “çirkin” görüntülerin yaratacağı memnuniyetsizlikten korkan Güney Afrika hükümeti ülkenin imajını bozan bu unsurları hızlı ve şiddetli bir şekilde temizleme operasyonlarına girişti. 2006’dan bu yana başta Cape Town, Johannesburg ve Durban gibi büyük şehirler olmak üzere dünya kupasına ev sahipliği yapacak tüm kentlerde vuku bulan kentsel dönüşüm projeleri kent merkezinde ve teşhire açık mekânlarda yaşayan on binlerce gecekondu sakininin üzerinde müthiş bir baskı oluşturdu.
Bu baskı, sürgünleri, gecekondu yıkımlarını, kent yoksullarının geçimlerini sağlamalarına olanak veren kimi ufak iş alanlarının zorla lağvedilmesini ve en acısı da ülkedeki Apartheid dönemini hatırlatan bir uygulamayı getirdi: kent çeperlerinde yaşamaya mahkûm edilen ve şehirlere sokulmayan yoksullar. Üstelik tenekeden yapılma toplama kamplarında yaşamaya zorlanan eski gecekondu sakinlerinin durumu Apartheid dönemindekinden bile beter.
“En azından Apartheid döneminde evlerimizi inşa etmemiz için bize tuğla veriyorlardı. Şimdi o bile yok, tenekeden evlerde oturuyoruz” diyen Sandy Rossouw, “apartheid’dan bile kötü” benzetmesinde yalnız değil. Rossouw gibi Blikkiesdorp adlı teneke kentte yaşayan Jane Roberts’a göre de dünya kupası nedeniyle yaşamak zorunda bırakıldıkları yer şeytanın idaresindeki bir zindandan farksız ve polisler akşam vakti dışarıda gezen herkesi sorgulayıp, tartaklayacak kadar pervasız.
Neo-liberal ekonomi ve kent politikalarını hızlandırıcı fonksiyonu sebebiyle tercih edilen Olimpiyatlar, Dünya Kupaları gibi spor organizasyonları tıpkı Güney Kore, Yunanistan, Çin, Hindistan hatta İspanya, Kanada ve ABD örneklerinde olduğu gibi Güney Afrika’da da kent yoksullarına karşı muazzam bir baskılama aracına dönüşmüş durumda. Dünya Kupası ülkenin küresel ekonomiye entegrasyonunu kolaylaştırırken aynı zamanda işçi sınıfı ve yoksulların yaşam standardını düşürmekte, iş olanaklarını kısıtlamakta ve onları sefalete ve kayıt dışı ekonomide sürünmeye mahkûm etmektedir.
Küresel spor endüstrisinin yarattığı bu sonuçların diğer neo-liberal politikalarla benzerlik göstermesi çarpıcıdır. İşçi sınıfını heterojenleştiren ve Manuel Castells gibi kent uzmanlarına göre de uzun vadede proleteryanın silikleşmesine yol açacak olan bu kentsel müdahalelerin özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki gidişatı karbon kâğıdından geçmişçesine benzerdir. (Yeri olmasa da parantez içinde belirtmek gerek ki Mike Davis, Jan Breman gibi ekonomi ve kentleşme uzmanlarına göre kent yoksullarını marjinalleştiren bu süreç Castells’in iddia ettiğinin aksine daha farklı ama güçlü bir proleter hareketin canlanmasına da zemin hazırlayabilir.)
Ne yapmalı?
Sonuç olarak 19.Dünya Kupası’nı geride bıraktığımız şu günlerde engin futbol hafızamıza ekleyecek nice enstantane bulduk bulmasına da mevzubahis anların hepsiyle aramızda burjuva medyasının yanıltıcı elinin olduğunu unutmamalıyız. El mahkûm “büyük” medyanın bize gösterdiklerini hatırlayacağız ama bu dünya kupasına asıl damga vuran, yüz binlerce kent yoksulunu mağdur eden ve 16 yıl sonra Güney Afrika’da yeniden apartheid dönemini hatırlatan görüntülerin yaşanmasına sebebiyet veren neo-liberal sefalet ne olacak? Kupayı kimin kazandığının tesiri mi daha büyük yoksa bu yaşananların mı?
Genelde bizim çevrelerde spor küçümsenir hatta “afyon” addedilir. Oysa sporlar ve özellikle de futbol milyarlarca insana erişme kapasitesi olan kitlesel bir fenomendir. En son Güney Afrika örneğinde de tecrübe ettiğimiz üzere spor endüstrisi de her endüstri gibi sermaye sınıfının kontrolü altında sınıfsal çelişkileri keskinleştirmektedir. Bu bağlamda bir üst yapı kurumu olarak sporun bir mücadele alanı olduğu gerçeğiyle yüzleşmeli ve bu alandaki direnişimizi derinleştirmeliyiz.
Aralık 2009’da kaybettiğimiz Güney Afrikalı muhalif ozan-yazar-eylemci Dennis Brutus’ün de dediği gibi: “spor devasa bir mücadele alanıdır ve burada söylenen her söz megafona söylenmişçesine büyük bir etki yaratır.” Megafonu ele alma vakti geldi de geçiyor.
Monday, August 2, 2010
Sunday, August 1, 2010
Barcelona 2010 ve Discobolus

BU YAZI İLK OLARAK 1 AĞUSTOS 2010 TARİHİNDE EVRENSEL GAZETESİ'NDE YAYINLANMIŞTIR.
“Bu beyaz adam koşuyor sayın seyirciler.” Böyle aktarıyordu Eurosport spikeri Caner Eler, Christophe Lemaitre’ın şampiyonluğunu. Avrupa Atletizm Şampiyonası’nda son güne girilirken hiç kuşku yok ki turnuvanın flaş ismi 100 ve 200 metrede altın madalyaya ulaşan Fransız atlet Christophe Lemaitre. Dile kolay, tam 28 yıl sonra ilk kez “beyaz derili” bir atlet Avrupa Atletizm Şampiyonası 100 metre erkeklerde altın madalyaya ulaştı.
Bundan önceki son “beyaz” şampiyon 1982’de ipi göğüsleyen Doğu Alman Frank Emmelmann idi. 1986’da Linford Christie ve Bruno-Marie Rose gibi siyahi atletlerin de Avrupa pistlerinde boy göstermeye başlamasıyla beyazların saltanatı da sona erdi, ta ki ismi Fransızca’da usta anlamına gelen (Maitre) Christophe’ın çıkışına kadar. 20 yaşındaki 1.90’lık atlet aynı zamanda tarihte 10 saniyenin altına inen ilk “beyaz” sprinter. Devamlı ten rengi üzerinden konuşmak beni de geriyor ama gerçekler ve Lemaitre’ın başarısının önemini aktarmanın tek yolu bu.
Türkiye adına yarışan Elvan Abeylegesse 10 bin metrede harika bir yarışın ardından şampiyon oldu. Bugün de 5 bin metrede final için yarışacak. 400 metre erkeklerde Kevin Borlee, kadınlarda Tatyana Firova, 100 metre kadınlarda Verena Sailer, 800 metrede Mariya Savinova pist yarışlarında altın madalyaya ulaşan diğer önemli isimler.
SAHA YARIŞLARINDAKİ ÖNLENEMEZ DÜŞÜŞ
Esas gelmek istediğim alan “saha” yarışları. Zira sporun, atletizmin her alanında dereceler ileriye gider ve rekorlar kırılırken gerilemenin yaşandığı tek alan burası. Kadınlar uzun atlamada Ineta Radevica, gülle atmada Nadzeya Astepchuk, disk atmada Sandra Perkovic, Erkekler üç adım atlamada Philips Idowu, yüksek atlamada Alexander Shustov, çekiç atmada Libor Charfreitag gibi isimler altın madalyaya uzandı ama ne bir rekor kırıldı ne de eski derecelere yaklaşılabildi.
Eskiden kastım ekseriyetle 90 öncesi çünkü rekorların çoğu dönemin Sovyet ve Doğu Alman sporcularına ait. Batılı kaynaklar bu durumu “Sovyetler doping yapıyordu” diye açıklamayı sever fakat o zaman uzun atlamada ABD’li Mike Powell’ın, üç adım atlamada Britanyalı Jonathan Edwards’ın ve gülle atmada yine ABD’li Randy Barnes’ın rekorlarının yanına dahi yaklaşılamamasını nasıl açıklayacağız?
İşin özü farklı. 80’lerde spor dünyasının hızla ticarileşmesiyle birlikte atletizmde de ilgi saha yarışlarından pist yarışlarına kaydı. Pist yarışları özellikle de sprint yarışları daha büyük albenisi, reytingi olan müsabakalar. Dolayısıyla yetenekli atletler daha çok bu alanlara yöneldi, yöneltildi. Sporun sosyal yaşamda büyük bir öneme sahip olduğu Sovyetler’in yıkılmasından sonra da halefleri olan kapitalist devletler mevcut geleneğe rağmen spora eskisi kadar yatırım yapmadılar. Çünkü yeni dünyalarında insanların ticari getirileri kısıtlı gülle atma, disk atma gibi yarışlara olan ilgisi azalmıştı. Sovyetler’de bu tip ticari kaygılar olmadığı ve sporun algılanışı çok farklı olduğu için böyle bir sorun mevcut değildi.
SOVYETLER’İN ÖNEMİ
Sovyet spor teorisyenlerinden Profesör N. I Ponomaryov, sporu en önemli işlevi sosyalleşme olan toplumsal bir kurum olarak tanımlar. Bu aynı zamanda devletin de görüşünü yansıtmaktaydı. Ponomaryov’a göre Sovyetler’de spor, bireyin uyumlu bir kişilik kazanarak topluma entegre olmasını politik, ahlaki, zihinsel ve estetik bir eğitimle sağlayan, uluslararası ilişkileri geliştiren ve bu yolla barış ve kardeşliği tesis etme amacını güden bir fiziksel eğitim ve kültür aracıdır.
İnsanlar zenginlik ya da bireysel şöhret için değil ama gerçekten sporcu olmak için mücadele ederken gülle atmanın da, uzun atlamanın da, disk atmanın da bir kıymet-i harbiyesi vardı. Günümüzdeyse bu alanlarda geçmişin kaliteli atletlerine yaklaşabilen isimlerin tek tük çıktığını (Yelena Isinbayeva, Blanka Vlasic) görüyoruz. Yeni rekorlar yok denecek kadar az. Sırıkla atlamada Isinbayeva’nın rekorlarından sonra yüksek atlamada Blanka Vlasic rekor kırmaya yaklaşan son isimdi.
Kısacası etnosantrik Batı dünyası, pist yarışlarında yeni rekorların çıkmamasını Sovyetler’in keşfedilemeyen(!) dopinglerine değil de kendi pompaladığı spor endüstrisinin monotonluğuna bağlasa daha gerçekçi bir yaklaşım edinmiş olur. Saha yarışları atletizmin gözbebeğiydi, spor sporken… Şimdilerdeyse birçok alan en az antik Yunan heykeltıraş Myron’un meşhur eseri Discobolus kadar “antik”.
Sunday, July 25, 2010
Spor medyasında kadının adı yok
BU YAZI İLK OLARAK 25 TEMMUZ 2010 TARİHİNDE EVRENSEL GAZETESİ'NDE YAYINLANMIŞTIR.
Bir üst yapı kurumu olarak spor ve burjuva medya organları toplumdaki egemen sınıfın çıkarlarını yansıtma ve yeniden üretme konusunda işbirliği içerisindedirler. Bu noktada sistemin spora yüklediği kimi görevler vardır. Bunları sınıfsal ayrımcılığın, milliyetçiliğin ve cinsiyetçiliğin pekiştirilmesi olarak maddeleyebiliriz.
Milliyetçilik ve cinsiyetçilik genel başlıklarında inceleyebileceğimiz kültürel çalışmalarda, spor, özellikle 1960’lardan itibaren Gramsci’ci hegemonya teorilerinden beslenen karakteriyle hayli rağbet gören bir alan olarak öne çıkmaya başladı. ABD’li Michael Messner cinsiyet çalışmaları konusunda uzman bir sosyolog. 1989-2009 arasında ana akım medya organlarındaki spor bültenlerini inceleyerek oluşturduğu çalışmasını “Spor Medyasında Cinsiyet Çalışmaları: 1989-2009” adıyla yayınladı. Messner’in raporu çarpıcı sonuçları içeriyor ve bu çalışma ABD içerikli olsa da-kadın sporcuların medyadaki temsili sorunu tüm dünyada geçerli bir hadise olduğundan-evrensel çıkarımlar yapmamızı mümkün kılıyor.
Kadının temsilindeki dramatik düşüş
Messner’in araştırmasına göre 1989’da kadın sporculara ve kadınlar tarafından icra edilen sporlara spor bültenlerinde yer verilme oranı %5. Bu oran, 1999’da %8.7’ye kadar çıkıyor fakat son 10 yılda yaşanan düşüş dikkat çekici. 2004’te %6.3’e gerileyen rakam, 2009’da %1.6’lara kadar düşüyor. Aynı dönemde kadın sporcu sayısının arttığını ve bu sporların kadınlar arasında yaygınlaştığı gibi gerçekleri göz önünde bulundurunca bu düşüşü rasyonel kılmak da zorlaşıyor.
Rapora göre 90’larda yaşanan çıkışın arkasındaki en önemli sebep medyanın sporcu kadınları cinsel bir obje olarak yansıtma konusundaki eğilimi. Anna Kournikova örneğiyle tavan yapan bu süreç, 2000’lerde Maria Sharapova’nın başını çektiği bir grupla devam etmişti. 2004’le 2009 arasında bu akımın en azından ana haber bültenleri mecrasında azaldığı gözleniyor. Fakat bu sefer de görülüyor ki erkek egemen spor medyasının kadın sporculara olan ilgisi Kournikova’nın bacakları ve Sharapova’nın inlemeleriyle sınırlı.
Kadınların medyada özellikle de erkek dergilerinde sporcu kimliklerinin dışında birer seks sembolü olarak yansıtılmaları bireysel olarak bu isimlere ün ve şöhret kazandırıyor. Fakat bu ilginin spora herhangi bir katkısı yok. Çünkü erkek dergilerinde çıplak fotoğrafları yayınlanan spor meşhurlarının saha içi maceraları spor bültenlerinde kendisine yer bulamıyor.
Bunun sonuçları da Messner’in çalışmasında açık olarak ortaya çıkıyor. Genel olarak hem kadınların spora olan ilgisi hem de kadın sporcu sayısındaki artışa rağmen böylesi dramatik bir düşüşün başka bir açıklaması olamaz. Elbette “karşı” tarafın elinde her zaman için şu koz var: “Kadınların icra ettiği sporlar ilgi çekmiyor ve para kazandırmıyor. Dolayısıyla bunlara yer veremiyoruz yahut daha az yer veriyoruz.”
Özellikle de ABD’de bu iddianın pek bir dayanağı yok çünkü yine resmi rakamlara göre 2009-2010 sürecinde sadece ABD Kadınlar Kolej Basketbol Ligi maçlarını tribünden seyreden seyirci sayısı 11 milyon! Bu sezonki Connecticut-Stanford finalini tam 3.5 milyon televizyon izleyicisi izledi. Yani ortada halkın kadın sporlarına ilgisizliği diye bir şey söz konusu değil.
Böyle bir ilgisizliğin var olduğuna, kadınların icra ettiği sporların sıkıcı olduğuna ve genel olarak kadınların iyi atletler olmadıklarına dair erkek egemen hegemonya tarafından kabul ettirilmek istenen bir düşünce var. Bu düşünce elbette spor medyası takipçilerinin ve sporseverlerin de ön yargılarını şekillendiriyor.
Karşı-hegemonik bir güç olarak Kadın
Aslında Marx’ın bu sözü, tüm bu kültürel çalışmaların özünü oluşturan ve onları şekillendiren Gramsci’nin hegemonya teorisinin de temeline katkıda bulunuyor. İçinde olduğumuz verili koşulları hazırlayanlar yani egemen sınıf ve onun kontrolündeki medya, kadınların icra ettiği sporlara dair olan algımızı bile bağımsız bir şekilde oluşturmamıza izin vermiyor. Spor bültenlerinde sporcu kimliğiyle izleyemediğimiz isimleri erkek dergilerinde yarı çıplak halde karşımıza çıkarıyorlar. Bu tavır kadın sporcuların kişiliklerine ve kariyerlerine bir hakarettir. Onu geçtim bu aslında erkek egemen tüketimi koşullandıran ve zihinlerdeki maço hegemonyayı yeniden üreten bilinçli bir siyasettir.
Sistem, hegemonyasını oluştururken toplumdaki maddi koşulları oluşturan güçleri de belirler ve bunların neticesinde ortaya çıkan toplumsal sınıflara belli işlevler yükler. Burada kadına dayatılan rol alçaltıcı ve edilgendir. Tam da bu yüzden kadın, karşı-hegemonyacı bir güç olma potansiyeline sahiptir. Kadın sporcuların bu özelliği bağımsız medyaların gittikçe güçlendiği ve insanların ana akım organlara olan bağımlılığının azaldığı günümüzde ve gelecekte daha da büyük bir önem kazanarak topluma yol gösterici olacaktır.
Bir üst yapı kurumu olarak spor ve burjuva medya organları toplumdaki egemen sınıfın çıkarlarını yansıtma ve yeniden üretme konusunda işbirliği içerisindedirler. Bu noktada sistemin spora yüklediği kimi görevler vardır. Bunları sınıfsal ayrımcılığın, milliyetçiliğin ve cinsiyetçiliğin pekiştirilmesi olarak maddeleyebiliriz.
Milliyetçilik ve cinsiyetçilik genel başlıklarında inceleyebileceğimiz kültürel çalışmalarda, spor, özellikle 1960’lardan itibaren Gramsci’ci hegemonya teorilerinden beslenen karakteriyle hayli rağbet gören bir alan olarak öne çıkmaya başladı. ABD’li Michael Messner cinsiyet çalışmaları konusunda uzman bir sosyolog. 1989-2009 arasında ana akım medya organlarındaki spor bültenlerini inceleyerek oluşturduğu çalışmasını “Spor Medyasında Cinsiyet Çalışmaları: 1989-2009” adıyla yayınladı. Messner’in raporu çarpıcı sonuçları içeriyor ve bu çalışma ABD içerikli olsa da-kadın sporcuların medyadaki temsili sorunu tüm dünyada geçerli bir hadise olduğundan-evrensel çıkarımlar yapmamızı mümkün kılıyor.
Kadının temsilindeki dramatik düşüş
Messner’in araştırmasına göre 1989’da kadın sporculara ve kadınlar tarafından icra edilen sporlara spor bültenlerinde yer verilme oranı %5. Bu oran, 1999’da %8.7’ye kadar çıkıyor fakat son 10 yılda yaşanan düşüş dikkat çekici. 2004’te %6.3’e gerileyen rakam, 2009’da %1.6’lara kadar düşüyor. Aynı dönemde kadın sporcu sayısının arttığını ve bu sporların kadınlar arasında yaygınlaştığı gibi gerçekleri göz önünde bulundurunca bu düşüşü rasyonel kılmak da zorlaşıyor.
Rapora göre 90’larda yaşanan çıkışın arkasındaki en önemli sebep medyanın sporcu kadınları cinsel bir obje olarak yansıtma konusundaki eğilimi. Anna Kournikova örneğiyle tavan yapan bu süreç, 2000’lerde Maria Sharapova’nın başını çektiği bir grupla devam etmişti. 2004’le 2009 arasında bu akımın en azından ana haber bültenleri mecrasında azaldığı gözleniyor. Fakat bu sefer de görülüyor ki erkek egemen spor medyasının kadın sporculara olan ilgisi Kournikova’nın bacakları ve Sharapova’nın inlemeleriyle sınırlı.
Kadınların medyada özellikle de erkek dergilerinde sporcu kimliklerinin dışında birer seks sembolü olarak yansıtılmaları bireysel olarak bu isimlere ün ve şöhret kazandırıyor. Fakat bu ilginin spora herhangi bir katkısı yok. Çünkü erkek dergilerinde çıplak fotoğrafları yayınlanan spor meşhurlarının saha içi maceraları spor bültenlerinde kendisine yer bulamıyor.
Bunun sonuçları da Messner’in çalışmasında açık olarak ortaya çıkıyor. Genel olarak hem kadınların spora olan ilgisi hem de kadın sporcu sayısındaki artışa rağmen böylesi dramatik bir düşüşün başka bir açıklaması olamaz. Elbette “karşı” tarafın elinde her zaman için şu koz var: “Kadınların icra ettiği sporlar ilgi çekmiyor ve para kazandırmıyor. Dolayısıyla bunlara yer veremiyoruz yahut daha az yer veriyoruz.”
Özellikle de ABD’de bu iddianın pek bir dayanağı yok çünkü yine resmi rakamlara göre 2009-2010 sürecinde sadece ABD Kadınlar Kolej Basketbol Ligi maçlarını tribünden seyreden seyirci sayısı 11 milyon! Bu sezonki Connecticut-Stanford finalini tam 3.5 milyon televizyon izleyicisi izledi. Yani ortada halkın kadın sporlarına ilgisizliği diye bir şey söz konusu değil.
Böyle bir ilgisizliğin var olduğuna, kadınların icra ettiği sporların sıkıcı olduğuna ve genel olarak kadınların iyi atletler olmadıklarına dair erkek egemen hegemonya tarafından kabul ettirilmek istenen bir düşünce var. Bu düşünce elbette spor medyası takipçilerinin ve sporseverlerin de ön yargılarını şekillendiriyor.
Karşı-hegemonik bir güç olarak Kadın
“İnsanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar ama bunu keyiflerince yapamazlar; tarihi, kendi seçtikleri koşullar altında değil, fakat doğrudan geçmişten gelen ve içinde bulundukları verili koşullar altında, yaparlar.”
Aslında Marx’ın bu sözü, tüm bu kültürel çalışmaların özünü oluşturan ve onları şekillendiren Gramsci’nin hegemonya teorisinin de temeline katkıda bulunuyor. İçinde olduğumuz verili koşulları hazırlayanlar yani egemen sınıf ve onun kontrolündeki medya, kadınların icra ettiği sporlara dair olan algımızı bile bağımsız bir şekilde oluşturmamıza izin vermiyor. Spor bültenlerinde sporcu kimliğiyle izleyemediğimiz isimleri erkek dergilerinde yarı çıplak halde karşımıza çıkarıyorlar. Bu tavır kadın sporcuların kişiliklerine ve kariyerlerine bir hakarettir. Onu geçtim bu aslında erkek egemen tüketimi koşullandıran ve zihinlerdeki maço hegemonyayı yeniden üreten bilinçli bir siyasettir.
Sistem, hegemonyasını oluştururken toplumdaki maddi koşulları oluşturan güçleri de belirler ve bunların neticesinde ortaya çıkan toplumsal sınıflara belli işlevler yükler. Burada kadına dayatılan rol alçaltıcı ve edilgendir. Tam da bu yüzden kadın, karşı-hegemonyacı bir güç olma potansiyeline sahiptir. Kadın sporcuların bu özelliği bağımsız medyaların gittikçe güçlendiği ve insanların ana akım organlara olan bağımlılığının azaldığı günümüzde ve gelecekte daha da büyük bir önem kazanarak topluma yol gösterici olacaktır.
Sunday, July 18, 2010
LeBron Faust
BU YAZI İLK OLARAK 18 TEMMUZ 2010 TARİHİNDE EVRENSEL GAZETESİ'NDE YAYINLANMIŞTIR.

Ne kararmış! Medya bizi senelerce bu ana hazırladı. New York Knicks gibi bir organizasyon tüm planlarını bunun üstüne kurdu. LeBron, transfer döneminde 6 takımı ayağına kadar çağırdı ve teklifleri dinledi. Nihayetinde yaz döneminin serbest kalan diğer yıldızları Dwyane Wade ve Chris Bosh’la birlikte Miami Heat’in yolunu tutarak modern NBA tarihinin en parıltılı üçlülerinden birini oluşturdu.
Aylar süren bekleyişin, onlarca senaryonun, röportajın, makalenin ardından LeBron James kararını 8 Temmuz akşamı ESPN ekranlarından canlı yayında açıkladı. “Karar” adlı programı 9.5 milyon kişinin seyrettiği tahmin ediliyor. “Yeteneklerimi alıp Güney Sahiline gitmeye karar verdim. Seneye Wade ve Bosh’la birlikte Miami Heat’te forma giyeceğim.” Bu sözler, ESPN’e tam 6 milyon dolarlık bir reklam geliri sağladı. Gerçi bu para bir hayır kurumuna bağışlandı ama zaten burada vurgulamak istediğim şey “Karar”ın topladığı ilgi.
“Karar”
Bu ilgi illa olumlu bir anlam taşımıyor elbette. LeBron kararını açıklar açıklamaz Cleveland Cavaliers taraftarları eski kahramanlarının formalarını yakmaya, billboardlarını taşlamaya başladı. Cleveland, ekonomik krizden hayli etkilenmiş mavi yakalı işçilerin kenti ve spor tarihinde isimleri başarısızlık ve şanssızlıklarla birlikte anılıyor. LeBron James onların belki de son şansıydı ve onun gidişiyle organizasyonun yaşadığı değer kaybı yaklaşık 100 milyon dolar olarak hesaplanıyor. 7 yıldır neredeyse her iç saha maçını kapalı gişe oynayan Cavaliers için bu müreffeh günler artık geride kaldı. Tüm bu ekonomik gerçeklerin ışığında takım sahibi Dan Gilbert’ın medyaya yazdığı ve LeBron’a hakaretlerle dolu olan mektubun sebebini de daha iyi anlayabiliriz. Dan Gilbert, sadece takımının en iyi oyuncusunu değil tüm basketbol dünyasının en önemli “mali varlığını” da kaybetmiş oldu ve artık sahibi olduğu şirket eskisi kadar değerli değil.
Tabii ki aylarca herkesi oyaladıktan sonra canlı yayında Miami’ye gideceğini açıklaması Cleveland taraftarlarını derinden yaraladı. Sadece kendilerini terk etmesi değil bunu yapış şekli de insanları zıvanadan çıkardı. Sevgilinizin sizden ayrıldığını ve artık başkasıyla beraber olduğunu bir cep telefonu mesajıyla bildirmesi gibi bir şey bu. Bu açıdan Clevelandlılar’ın öfkesini anlamak mümkün.
Fakat şunu da bilmek gerek ki LeBron James lige geldiği günden bu yana bir basketbolcudan çok daha fazlasıydı. Her şeyden önce LeBron, Nike gibi bir markanın ve NBA gibi koca bir organizasyonun yüzü. Kendisine yapılmış önemli yatırımlar var ve elbette bir insana daha 18 yaşındayken sağlanan bu imkânların hiçbirisi karşılıksız değil.
Neden Miami?
LeBron James, Miami Heat’e gitme kararı dâhil olmak üzere bugüne kadar aldığı hiçbir kararı tek başına almadı. Bu kadar önemli ve potansiyelli bir ticari varlık zaten kafasına estiği gibi davranamaz. İddia ediyorum, LeBron’un yaptığı her önemli açıklamada, aldığı her büyük kararda ilk sözler hep Nike, NBA başkanı David Stern ve ESPN’e aittir. Dolayısıyla Stern’ün geçtiğimiz günlerde yaptığı ve LeBron’a hafif eleştirel yaklaştığı açıklamayı da çok ciddiye aldığımı söyleyemem.
LeBron James, bu kurumların bir numaralı pazarlama aracı lakin spor piyasasında başarı her şeydir. LeBron James markasının küresel ölçekteki değerini arttırmanın bir numaralı yolu 25 yaşındaki yıldızın şampiyonluk kazanmasından geçiyor. Nike ve NBA de bunun bal gibi farkında! LeBron’un Miami tercihi ilk anda imajını olumsuz yönde etkilemiş olabilir. Fakat işler bekledikleri gibi gider ve şampiyonluk hatta şampiyonluklar kazanabilirlerse bugün LeBron’u eleştiren herkes 3 sene sonra medyanın da gazıyla onu yeniden Michael Jordan statüsüne çıkartacaktır. Clevelandlılar hariç!
Günümüz sporlarında “kahraman” olmak
LeBron’un henüz kararını açıklamadığı ve herkesin “alıcam LeBron’u vurucam kırbaçı” edasıyla yazılar yazdığı dönemde bir Cleveland taraftarının kaleme aldığı Working Class Hero(İşçi Sınıfı’nın Kahramanı) adlı yazıdaki şu sözler beni çok etkilemişti: “Cleveland, çok zor günler geçiren biz mavi yakalı işçilerin şehri. LeBron James sen de Ohiolusun Cleveland’a 30 km. uzaklıktaki Akron’da doğdun, büyüdün. Tüm bir şehir hatta Ohio eyaleti seni kahramanı olarak görüyor. Eğer kalırsan bütün bir şehri kurtaracaksın ve işçi sınıfının kahramanı(working class hero) olacaksın.”
Bu romantizmin bozulması uzun sürmedi. LeBron bir kahraman değil. LeBron bir basketbolcu ve iş adamı. İşçi sınıfının kahramanı olmak ne onun, ne Nike’ın, ne de David Stern’ün işine gelirdi ve nihayetinde ortaklık yaptığı şirketlerle birlikte ekonomik açıdan “doğru” bir karar verdi.
LeBron James, kişisel olarak sevdiğim sporcular içerisindedir. Fakat ona bakınca hep bir Faust görüyorum. Yeteneklerini, kişiliğini daha çok şöhret, daha çok para ve başarı uğruna Nike, David Stern ve ESPN’e ipotek etmiş bir doğa harikası. LeBron James onlarsız da kazanabilirdi ve onların yarattığı medya desteği olmadan çok daha sempatik bir figür, Clevelandlı taraftarın yazdığı gibi bir halk kahramanı olabilirdi eğer 17 yaşındayken kapısını çalan, Nike’a “Zavallı şeytan, sen bana ne verebilirsin ki?” diyebilseydi…
Ne yazık ki günümüzde endüstri sporları böyle seçimlere pek imkân tanımıyor. Leo Lowenthal’in dediği gibi geçmişte bir insan ancak ürettikleriyle kahraman olabilirdi, günümüzde ise ne kadar tüketilirseniz o kadar büyüksünüz. LeBron eninde sonunda bir şampiyon olacak ama hiçbir zaman bir Muhammed Ali, bir Bill Russell, bir Jesse Owens olamayacak. Ben de bunun için asla LeBron’u kabahatli bulmayacağım. Değil mi ki insan “yeryüzünün en tuhaf mahlukudur…”

Ne kararmış! Medya bizi senelerce bu ana hazırladı. New York Knicks gibi bir organizasyon tüm planlarını bunun üstüne kurdu. LeBron, transfer döneminde 6 takımı ayağına kadar çağırdı ve teklifleri dinledi. Nihayetinde yaz döneminin serbest kalan diğer yıldızları Dwyane Wade ve Chris Bosh’la birlikte Miami Heat’in yolunu tutarak modern NBA tarihinin en parıltılı üçlülerinden birini oluşturdu.
Aylar süren bekleyişin, onlarca senaryonun, röportajın, makalenin ardından LeBron James kararını 8 Temmuz akşamı ESPN ekranlarından canlı yayında açıkladı. “Karar” adlı programı 9.5 milyon kişinin seyrettiği tahmin ediliyor. “Yeteneklerimi alıp Güney Sahiline gitmeye karar verdim. Seneye Wade ve Bosh’la birlikte Miami Heat’te forma giyeceğim.” Bu sözler, ESPN’e tam 6 milyon dolarlık bir reklam geliri sağladı. Gerçi bu para bir hayır kurumuna bağışlandı ama zaten burada vurgulamak istediğim şey “Karar”ın topladığı ilgi.
“Karar”
Bu ilgi illa olumlu bir anlam taşımıyor elbette. LeBron kararını açıklar açıklamaz Cleveland Cavaliers taraftarları eski kahramanlarının formalarını yakmaya, billboardlarını taşlamaya başladı. Cleveland, ekonomik krizden hayli etkilenmiş mavi yakalı işçilerin kenti ve spor tarihinde isimleri başarısızlık ve şanssızlıklarla birlikte anılıyor. LeBron James onların belki de son şansıydı ve onun gidişiyle organizasyonun yaşadığı değer kaybı yaklaşık 100 milyon dolar olarak hesaplanıyor. 7 yıldır neredeyse her iç saha maçını kapalı gişe oynayan Cavaliers için bu müreffeh günler artık geride kaldı. Tüm bu ekonomik gerçeklerin ışığında takım sahibi Dan Gilbert’ın medyaya yazdığı ve LeBron’a hakaretlerle dolu olan mektubun sebebini de daha iyi anlayabiliriz. Dan Gilbert, sadece takımının en iyi oyuncusunu değil tüm basketbol dünyasının en önemli “mali varlığını” da kaybetmiş oldu ve artık sahibi olduğu şirket eskisi kadar değerli değil.
Tabii ki aylarca herkesi oyaladıktan sonra canlı yayında Miami’ye gideceğini açıklaması Cleveland taraftarlarını derinden yaraladı. Sadece kendilerini terk etmesi değil bunu yapış şekli de insanları zıvanadan çıkardı. Sevgilinizin sizden ayrıldığını ve artık başkasıyla beraber olduğunu bir cep telefonu mesajıyla bildirmesi gibi bir şey bu. Bu açıdan Clevelandlılar’ın öfkesini anlamak mümkün.
Fakat şunu da bilmek gerek ki LeBron James lige geldiği günden bu yana bir basketbolcudan çok daha fazlasıydı. Her şeyden önce LeBron, Nike gibi bir markanın ve NBA gibi koca bir organizasyonun yüzü. Kendisine yapılmış önemli yatırımlar var ve elbette bir insana daha 18 yaşındayken sağlanan bu imkânların hiçbirisi karşılıksız değil.
Neden Miami?
LeBron James, Miami Heat’e gitme kararı dâhil olmak üzere bugüne kadar aldığı hiçbir kararı tek başına almadı. Bu kadar önemli ve potansiyelli bir ticari varlık zaten kafasına estiği gibi davranamaz. İddia ediyorum, LeBron’un yaptığı her önemli açıklamada, aldığı her büyük kararda ilk sözler hep Nike, NBA başkanı David Stern ve ESPN’e aittir. Dolayısıyla Stern’ün geçtiğimiz günlerde yaptığı ve LeBron’a hafif eleştirel yaklaştığı açıklamayı da çok ciddiye aldığımı söyleyemem.
LeBron James, bu kurumların bir numaralı pazarlama aracı lakin spor piyasasında başarı her şeydir. LeBron James markasının küresel ölçekteki değerini arttırmanın bir numaralı yolu 25 yaşındaki yıldızın şampiyonluk kazanmasından geçiyor. Nike ve NBA de bunun bal gibi farkında! LeBron’un Miami tercihi ilk anda imajını olumsuz yönde etkilemiş olabilir. Fakat işler bekledikleri gibi gider ve şampiyonluk hatta şampiyonluklar kazanabilirlerse bugün LeBron’u eleştiren herkes 3 sene sonra medyanın da gazıyla onu yeniden Michael Jordan statüsüne çıkartacaktır. Clevelandlılar hariç!
Günümüz sporlarında “kahraman” olmak
LeBron’un henüz kararını açıklamadığı ve herkesin “alıcam LeBron’u vurucam kırbaçı” edasıyla yazılar yazdığı dönemde bir Cleveland taraftarının kaleme aldığı Working Class Hero(İşçi Sınıfı’nın Kahramanı) adlı yazıdaki şu sözler beni çok etkilemişti: “Cleveland, çok zor günler geçiren biz mavi yakalı işçilerin şehri. LeBron James sen de Ohiolusun Cleveland’a 30 km. uzaklıktaki Akron’da doğdun, büyüdün. Tüm bir şehir hatta Ohio eyaleti seni kahramanı olarak görüyor. Eğer kalırsan bütün bir şehri kurtaracaksın ve işçi sınıfının kahramanı(working class hero) olacaksın.”
Bu romantizmin bozulması uzun sürmedi. LeBron bir kahraman değil. LeBron bir basketbolcu ve iş adamı. İşçi sınıfının kahramanı olmak ne onun, ne Nike’ın, ne de David Stern’ün işine gelirdi ve nihayetinde ortaklık yaptığı şirketlerle birlikte ekonomik açıdan “doğru” bir karar verdi.
LeBron James, kişisel olarak sevdiğim sporcular içerisindedir. Fakat ona bakınca hep bir Faust görüyorum. Yeteneklerini, kişiliğini daha çok şöhret, daha çok para ve başarı uğruna Nike, David Stern ve ESPN’e ipotek etmiş bir doğa harikası. LeBron James onlarsız da kazanabilirdi ve onların yarattığı medya desteği olmadan çok daha sempatik bir figür, Clevelandlı taraftarın yazdığı gibi bir halk kahramanı olabilirdi eğer 17 yaşındayken kapısını çalan, Nike’a “Zavallı şeytan, sen bana ne verebilirsin ki?” diyebilseydi…
Ne yazık ki günümüzde endüstri sporları böyle seçimlere pek imkân tanımıyor. Leo Lowenthal’in dediği gibi geçmişte bir insan ancak ürettikleriyle kahraman olabilirdi, günümüzde ise ne kadar tüketilirseniz o kadar büyüksünüz. LeBron eninde sonunda bir şampiyon olacak ama hiçbir zaman bir Muhammed Ali, bir Bill Russell, bir Jesse Owens olamayacak. Ben de bunun için asla LeBron’u kabahatli bulmayacağım. Değil mi ki insan “yeryüzünün en tuhaf mahlukudur…”
Etiketler:
chris bosh,
cleveland cavaliers,
dan gilbert,
david stern,
dwyane wade,
espn,
lebron james,
miami heat,
nba,
nike
Wednesday, July 14, 2010
No Pasaran!
BU YAZI İLK OLARAK 14 TEMMUZ 2010 TARİHİNDE EVRENSEL GAZETESİ EKİ GENÇ HAYAT'TA YAYINLANMIŞTIR.
Her dünya kupasının bir mirası vardır. Güney Afrika 2010 da hem saha içi hem de saha dışı kalıntılarıyla hatırlanacak. Futbola dair kalanlar olumlu şeyler. No Pasaran! (Geçit yok) İspanyol İç Savaşı’nın devrimci sloganı bir kez daha İspanyolların dilinde. Bir kuşağa umut aşılayan bu slogan artık daha güzel bir dünya için mücadele etmeyi değil futbol sahalarındaki mutlak İspanyol hâkimiyetini simgeliyor. 2008’de İspanya’nın Avrupa Kupası şampiyonluğuyla başlayan, Barcelona ve milli takımın başarılarıyla perçinlenen bu egemenlik aynı zamanda bir futbol ekolünün de liderliğine işaret ediyor.
Bahsettiğim futbol ekolüne İspanyolların verdiği isim Tiqui-taca. Anglo-Amerikan âlemde ise possession football olarak biliniyor. Türkçeye de top hâkimiyetine dayanan futbol olarak çevirebiliriz. Mantık basit, topa hâkim olan sahaya da hâkim olur. Oyunu dikte eder, ritmi ayarlar, rakibi yorar kısacası ipleri eline geçirir. Teknik, top alış verişinde mahir oyuncularıyla İspanya ve Barcelona verimli ve sık paslaşmanın hayati bir önem taşıdığı bu taktiği en iyi uygulayan takımlar.
Bugüne kadar bu sisteme karşı en etkili muhalefeti Jose Mourinho geliştirdi. Chelsea ve Inter’le Barcelona’yı elemeyi başaran Portekizli teknik adamın stratejisi rakip takımın topa hâkim olmasına izin vermek ama bu hâkimiyeti sahanın zararsız bölgeleriyle sınırlı kılarak etkisiz hale getirmeye dayanıyor. Bu taktiğin 3 anahtar prensibi var. Birincisi ön alanda pres, ikincisi sahaya rakibe boşluk bırakmayacak bir şekilde yayılmak. Üçüncü ilke ise topu kazandığında kanatları kullanarak aktif oyun sahasını mümkün olduğunca genişletmek. Son 4-5 yıldır dünya futbolunun taktikler arenasındaki en ileri düzeni İspanyolların tiqui-taca’sı. Onun defansif panzehiri ise Jose Mourinho’nun sistemi. Dünya Kupası final maçı da bu 2 ekolün bir kez daha karşı karşıya gelmesi gibiydi.
Total Futbol’un mucidi Rinus Michels der ki : “Bütün oyun alanla ve onu nasıl kontrol ettiğinizle ilgilidir. Topa sahip olduğunuzda alanı genişletmelisiniz, sahip olmadığınızdaysa daraltmalısınız.” Görünen o ki Total Futbol’dan 2010 Hollanda’sına kalan tek miras bu cümle olmuş. Yalnız Van Marwijk ve oyuncuları tiqui-taca’ya karşı 70 dakika boyunca çok iyi direnmelerine karşın bir şeyi yanlış yaptılar. Sahaya bir Mourinho Inter’i kadar iyi yayılamadılar ve neticesinde sık sık sert faullerle rakibi durdurmak zorunda kaldılar. Dolayısıyla peşi sıra çıkan kartlar takımın dakikalar ilerledikçe aynı agresifliği göstermesine engel oldu. Hollanda oyunun hâkimiyetini tamamen İspanya’ya kaptırınca maçı kaybetmeleri de kaçınılmazdı.
Nihayetinde kazanan taraf nüvesini 6 Barcelonalı oyuncunun oluşturduğu kadrosuyla İspanya oldu. 2008 Avrupa Kupası’ndan sonra 2010 Dünya Kupası’nı da müzesine götüren matadorların zaferi tiqui taca’nın dünya futbolu üzerindeki taktiksel egemenliğini de perçinledi.
Avrupa’nın üstünlüğü ve endüstrinin saha dışı mirası
Dünya kupasıyla pekişen bir diğer gerçek de Stefan Syzmanski ve Simon Kuper’in Futbolu Şifreleri adlı kitaplarında iddia ettikleri güç değişiminin henüz gerçekleşmediği. Syzmanski ve Kuper’e göre yakın bir gelecekte Japonya, Çin, Güney Kore, Hindistan, ABD, Meksika, Türkiye gibi yüksek nüfuslu, genç ve büyük ekonomiler futbolda önemli bir atılım gerçekleştirerek yaşlanan ve dinamizm kaybeden Avrupa’nın tahtına Brezilya ve Arjantin’le beraber oturacaktı. Fakat yarı finale 3 Avrupa takımının yükseldiği 2010 Dünya Kupası net bir şekilde ortaya koydu ki gelişmiş altyapısı, milyonlarca lisanslı sporcusu ve ileri seviyedeki teknik eğitim programlarıyla Avrupa, dünya futbolunun merkezi olma özelliğini sürdürüyor ve mevzubahis ülkeler henüz Avrupa’yı tehdit edebilecek bir konuma erişemediler.
Gelelim 2010 Dünya Kupası’nın saha dışı mirasına. Söylenecek çok şey var ama şu gerçeği aktarmak kısmen de olsa yeterli olacaktır. Güney Afrika Cumhuriyeti bu turnuva için 5 stadyum inşa etti. Mevcut statlardan 5 tanesi de yenilendi. Sadece sportif tesislerin inşası için harcanan para 1.5 milyar dolara yakın. Güney Afrika futbol liginin seyirci ortalaması 7-8 bin. Şu anda ülkenin elinde bir daha ne zaman dolacağı, ne işe yarayacağı belirsiz 10 tane kocaman, ultra-lüks stadyum var!
FIFA’yı, yabancı konukları ve maçlara gidebilecek kadar şanslı Güney Afrikalıları memnun etmek için inşa edilen bu dağdağalı yapılara para harcayabilmek için ülke hükümeti kendi vatandaşlarını doğru dürüst hiçbir altyapı hizmeti götürülmeyen teneke mahallelerde yaşamaya mecbur bıraktı. Ülkenin en büyük sorunu evsizlikken bu konuda kent yoksullarının, gecekondu sakinlerinin derdine derman olacak hiçbir adım atılmadı.
Sonuç olarak 1 aylık bir futbol sirkinin bedelini emekçi sınıflar on yıllar boyunca ödemeye mahkûm edildiler. Şaşıracak bir şey yok sporu değil rantı önemseyen spor endüstrisi bunu hep yapıyor ve yapmaya da devam edecek. Ekim ayında Hindistan’da düzenlenecek olan 2010 Commonwealth Oyunları’nın zulmü şimdiden başladı…
Her dünya kupasının bir mirası vardır. Güney Afrika 2010 da hem saha içi hem de saha dışı kalıntılarıyla hatırlanacak. Futbola dair kalanlar olumlu şeyler. No Pasaran! (Geçit yok) İspanyol İç Savaşı’nın devrimci sloganı bir kez daha İspanyolların dilinde. Bir kuşağa umut aşılayan bu slogan artık daha güzel bir dünya için mücadele etmeyi değil futbol sahalarındaki mutlak İspanyol hâkimiyetini simgeliyor. 2008’de İspanya’nın Avrupa Kupası şampiyonluğuyla başlayan, Barcelona ve milli takımın başarılarıyla perçinlenen bu egemenlik aynı zamanda bir futbol ekolünün de liderliğine işaret ediyor.
Bahsettiğim futbol ekolüne İspanyolların verdiği isim Tiqui-taca. Anglo-Amerikan âlemde ise possession football olarak biliniyor. Türkçeye de top hâkimiyetine dayanan futbol olarak çevirebiliriz. Mantık basit, topa hâkim olan sahaya da hâkim olur. Oyunu dikte eder, ritmi ayarlar, rakibi yorar kısacası ipleri eline geçirir. Teknik, top alış verişinde mahir oyuncularıyla İspanya ve Barcelona verimli ve sık paslaşmanın hayati bir önem taşıdığı bu taktiği en iyi uygulayan takımlar.
Bugüne kadar bu sisteme karşı en etkili muhalefeti Jose Mourinho geliştirdi. Chelsea ve Inter’le Barcelona’yı elemeyi başaran Portekizli teknik adamın stratejisi rakip takımın topa hâkim olmasına izin vermek ama bu hâkimiyeti sahanın zararsız bölgeleriyle sınırlı kılarak etkisiz hale getirmeye dayanıyor. Bu taktiğin 3 anahtar prensibi var. Birincisi ön alanda pres, ikincisi sahaya rakibe boşluk bırakmayacak bir şekilde yayılmak. Üçüncü ilke ise topu kazandığında kanatları kullanarak aktif oyun sahasını mümkün olduğunca genişletmek. Son 4-5 yıldır dünya futbolunun taktikler arenasındaki en ileri düzeni İspanyolların tiqui-taca’sı. Onun defansif panzehiri ise Jose Mourinho’nun sistemi. Dünya Kupası final maçı da bu 2 ekolün bir kez daha karşı karşıya gelmesi gibiydi.
Total Futbol’un mucidi Rinus Michels der ki : “Bütün oyun alanla ve onu nasıl kontrol ettiğinizle ilgilidir. Topa sahip olduğunuzda alanı genişletmelisiniz, sahip olmadığınızdaysa daraltmalısınız.” Görünen o ki Total Futbol’dan 2010 Hollanda’sına kalan tek miras bu cümle olmuş. Yalnız Van Marwijk ve oyuncuları tiqui-taca’ya karşı 70 dakika boyunca çok iyi direnmelerine karşın bir şeyi yanlış yaptılar. Sahaya bir Mourinho Inter’i kadar iyi yayılamadılar ve neticesinde sık sık sert faullerle rakibi durdurmak zorunda kaldılar. Dolayısıyla peşi sıra çıkan kartlar takımın dakikalar ilerledikçe aynı agresifliği göstermesine engel oldu. Hollanda oyunun hâkimiyetini tamamen İspanya’ya kaptırınca maçı kaybetmeleri de kaçınılmazdı.
Nihayetinde kazanan taraf nüvesini 6 Barcelonalı oyuncunun oluşturduğu kadrosuyla İspanya oldu. 2008 Avrupa Kupası’ndan sonra 2010 Dünya Kupası’nı da müzesine götüren matadorların zaferi tiqui taca’nın dünya futbolu üzerindeki taktiksel egemenliğini de perçinledi.
Avrupa’nın üstünlüğü ve endüstrinin saha dışı mirası
Dünya kupasıyla pekişen bir diğer gerçek de Stefan Syzmanski ve Simon Kuper’in Futbolu Şifreleri adlı kitaplarında iddia ettikleri güç değişiminin henüz gerçekleşmediği. Syzmanski ve Kuper’e göre yakın bir gelecekte Japonya, Çin, Güney Kore, Hindistan, ABD, Meksika, Türkiye gibi yüksek nüfuslu, genç ve büyük ekonomiler futbolda önemli bir atılım gerçekleştirerek yaşlanan ve dinamizm kaybeden Avrupa’nın tahtına Brezilya ve Arjantin’le beraber oturacaktı. Fakat yarı finale 3 Avrupa takımının yükseldiği 2010 Dünya Kupası net bir şekilde ortaya koydu ki gelişmiş altyapısı, milyonlarca lisanslı sporcusu ve ileri seviyedeki teknik eğitim programlarıyla Avrupa, dünya futbolunun merkezi olma özelliğini sürdürüyor ve mevzubahis ülkeler henüz Avrupa’yı tehdit edebilecek bir konuma erişemediler.
Gelelim 2010 Dünya Kupası’nın saha dışı mirasına. Söylenecek çok şey var ama şu gerçeği aktarmak kısmen de olsa yeterli olacaktır. Güney Afrika Cumhuriyeti bu turnuva için 5 stadyum inşa etti. Mevcut statlardan 5 tanesi de yenilendi. Sadece sportif tesislerin inşası için harcanan para 1.5 milyar dolara yakın. Güney Afrika futbol liginin seyirci ortalaması 7-8 bin. Şu anda ülkenin elinde bir daha ne zaman dolacağı, ne işe yarayacağı belirsiz 10 tane kocaman, ultra-lüks stadyum var!
FIFA’yı, yabancı konukları ve maçlara gidebilecek kadar şanslı Güney Afrikalıları memnun etmek için inşa edilen bu dağdağalı yapılara para harcayabilmek için ülke hükümeti kendi vatandaşlarını doğru dürüst hiçbir altyapı hizmeti götürülmeyen teneke mahallelerde yaşamaya mecbur bıraktı. Ülkenin en büyük sorunu evsizlikken bu konuda kent yoksullarının, gecekondu sakinlerinin derdine derman olacak hiçbir adım atılmadı.
Sonuç olarak 1 aylık bir futbol sirkinin bedelini emekçi sınıflar on yıllar boyunca ödemeye mahkûm edildiler. Şaşıracak bir şey yok sporu değil rantı önemseyen spor endüstrisi bunu hep yapıyor ve yapmaya da devam edecek. Ekim ayında Hindistan’da düzenlenecek olan 2010 Commonwealth Oyunları’nın zulmü şimdiden başladı…
Subscribe to:
Posts (Atom)